βιβλιοπωλείο "χωρίς όνομα"

Ηλεκτρονικός χώρος ενημέρωσης και σχολιασμού

Γιάνης Βαρουφάκης – Πως ένας ηλεκτρονικός όχλος μπορεί να μετατραπεί σε έναν ισχυροποιημένο δήμο; Για μια δημοκρατική κριτική της πολιτικής μέσω πλατφόρμων συνεργασίας (wiki politics)

Posted by βιβλιοπωλείο "χωρίς όνομα" στο 3 Απριλίου 2012

 

Το wiki είναι ένας τρομερός τρόπος για την οργάνωση μιας δημόσιας συζήτησης στο πλαίσιο συγκρούσεων για υλικά συμφέροντα, σημειώνει ο Γιάννης Βαρουφάκης. Για όσο διάστημα οι κοινωνίες μας θα χαρακτηρίζονται από τον ολοσχερή διαχωρισμό μεταξύ πολιτικής και οικονομικής σφαίρας, κρατώντας τα ίσα δικαιώματα για την πρώτη και επιτρέποντας στη δεύτερη μια αυξανόμενη ανισότητα στη χορήγηση δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, το wiki δεν μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στον εκπολιτισμό τους.



1. Εισαγωγή


Ξεκινώ με την υπόθεση ότι όποιος ενδιαφέρεται για πολιτικές μέσω πλατφόρμων συνεργασίας (wiki politics) ανησυχεί για την ολοένα πιο λυπηρή κατάσταση των δημοκρατιών μας. Και συμπεραίνω, εντελώς ψυχρά, ότι οι πολιτικές μέσω πλατφόρμων συνεργασίας αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της συρρικνούμενης πολιτικής σφαίρας. Αντί να κηρύσσουν μια αναζωογονημένη πολιτική, αποτελούν μέρος του ήθους του κατακερματισμού που απαξιώνει τα πολιτικά αγαθά και καθιστά τη δημοκρατία ένα άδειο κέλυφος.


Το wiki αποτελεί, αναμφίβολα, αξιοσημείωτη τεχνολογία. Φροντίζοντας για ένα πραγματικά συνεργατικό έργο, ανεξάρτητα από το αν η ομάδα περιλαμβάνει δυο ανθρώπους ή ένα πλήθος διασκορπισμένο σε όλη την επιφάνεια του πλανήτη, ανοίγει νέες προοπτικές για συμμετοχικά προγράμματα.


Ωστόσο, όπως συμβαίνει με όλες τις τεχνολογίες, το αποτέλεσμά της εξαρτάται από τις κοινωνικές σχέσεις και το θεσμικό πλαίσιο στο οποίο αναπτύσσεται. Το κείμενο αυτό υποστηρίζει ότι στο συγκεκριμένο πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο, εργαλεία όπως το wiki είναι καταδικασμένα να γίνουν μέρος μάλλον του ‘προβλήματος’ παρά της λύσης.


Φυσικά, αυτή η αυστηρή εκτίμηση χαρακτηρίζεται, όπως όλες οι προγνώσεις, από τη σκέψη πως δεν μπορούμε ποτέ να μαντέψουμε με σιγουριά την εξέλιξη της τεχνολογικής αλλαγής, καθώς η τεράστια δύναμη που διαθέτει ενδέχεται να ανατρέψει όλες τις προβολές που κάνουμε όπως όταν περπατάμε με την πλάτη γυρισμένη προς ένα ακατανόητο μέλλον. Σε μια εποχή που τα αυτιά μας βουίζουν από μεσσιανικές προφητείες, το viz. ο γενναίος καινούργιος κόσμος τον οποίο τεχνολογίες όπως το wiki ετοιμάζονται να εισαγάγουν, είναι σημαντικό να προειδοποιούμε για απατηλές προσδοκίες.


Το wiki, μαζί με άλλες τεχνολογικές ευκολίες, αποτελεί για πολλούς ενθουσιώδεις της ηλεκρονικής δημοκρατίας το όραμα μιας εικονικής κοινότητας εκατομμυρίων, τα μέλη της οποίας συμμετέχουν ενεργά σε μια διαδικασία διαβούλευσης, που έχει την ικανότητα να σπάσει τα παλιρροιακά κύματα απάθειας και έλλειψης ελευθερίας και να δώσει μια νέα πνοή ζωής στην ιδέα μιας κοινωνίας που διοικείται από τη λαϊκή βούληση και τη συμμετοχική λήψη αποφάσεων. Η βασική αντίρρησή μου στην αισιόδοξη εκτίμηση για το wiki και τα συναφή είναι πως αυτές οι λαμπρές ελπίδες βασίζονται πλήρως σε μια λανθασμένη διάγνωση: ότι τα δημοκρατικά μας ελλείμματα είναι ένα τεχνολογικό πρόβλημα που επιζητά μια τεχνολογική λύση. Σε άλλη ευκαιρία υποστήριξα ότι η ηλεκτρονική δημοκρατία γενικά δεν διαθέτει τα εφόδια για να βελτιώσει τις βαθιές αιτίες της κρίσης που διέρχεται η δυτική δημοκρατία.


2. Ο γρίφος της ηλεκτρονικής δημοκρατίας


Η δημοκρατία δεν είχε ποτέ να κάνει με την αρχή της πλειοψηφίας ή με την ιδέα ότι οι πολλοί πρέπει να ερωτώνται πριν από τη λήψη σημαντικών αποφάσεων ή με το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου. Μολονότι όλα αυτά είναι, αναμφίβολα, σημαντικά χαρακτηριστικά της Καλής Κοινωνίας, δεν αποτελούν επαρκείς όρους για δημοκρατική κυριαρχία. Όπως οι αρχαίοι Αθηναίοι γνώριζαν πολύ καλά, ο ακρογωνιαίος λίθος της δημοκρατίας είναι η ισηγορίαδηλαδή ο ισότιμος λόγος στην τελική διατύπωση της πολιτικής, ανεξάρτητα αν κάποιος είναι πλούσιος, εύπορος ή στην πραγματικότητα ένας πάμφτωχος που εξασφαλίζει μια ταπεινή διαβίωση από χειρονακτική εργασία.


Σε άλλη ευκαιρία έχω υποστηρίξει ότι ‘με αυτή την ανάγνωση, πρωταγωνιστική μορφή (στην κλασική Αθήνα) δεν ήταν ο Περικλής, ή οι ρήτορες με εκπληκτικό ταλέντο όπως ο Δημοσθένης, αλλά μάλλον ο ανώνυμος άκληρος χωρικός που μολονότι δεν είχε ιδιοκτησία, είχε στο Δήμο φωνή ίσου βάρους με εκείνη των μεγάλων και καλών’ (1) .


Δυστυχώς, το δικό μας είδος δυτικής δημοκρατίας, αντί να επιτυγχάνει αυξανόμενα επίπεδα ισηγορίας, συρρικνώνεται όλο και περισσότερο σε ένα μίγμα γενικευμένης απάθειας και συγκεντρωτικής εξουσίας που δεσμεύει την άποψη των άλλων στη βούληση των λίγων.Όπως είπε ο Bertrand Russell, ‘αυτό που αποκαλείται κυριαρχία της πλειοψηφίας στην αστική δημοκρατία είναι στην…πραγματικότητα κυριαρχία εκείνων που ελέγχουν τις μεθόδους κατασκευής γνώμης’.


Στην αρχαία Αθήνα, πετύχαιναν ισηγορία λαμβάνοντας ξεχωριστά (και συχνά καταπιεστικά(2) ) μέτρα που διασφάλιζαν πως καμιά δομή εξουσίας δεν μπορούσε να παρακάμψει το Δήμο των πολιτών προς όφελος μιας συγκεκριμένης άποψης. Κι ότι οι προτάσεις κάποιου κρίνονταν για την αξία τους, με βάση τον ελεύθερο διάλογο, αλλά ανεξάρτητα από πρώτον, την υγεία, δεύτερον, την κοινωνική θέση και τρίτον, τις ρητορικές ικανότητες.


Η απάντηση στο ερώτημα ‘Τι μπορεί να κάνει για μας η ηλεκτρονική δημοκρατία τώρα’ είναι: ‘Όχι πολλά πράγματα!’, εκτός κι αν κάνει μια τομή στον τρόπο με τον οποίον η κοινωνικο-οικονομική εξουσία καθορίζει την καθαρότητα και την ένταση της φωνής του μέσου πολίτη. Οι φιλελεύθερες δυτικές δημοκρατίες μας σχεδιάστηκαν από την αρχή με τρόπο ώστε η κυριαρχία της πλειοψηφίας να μην είναι ποτέ πραγματικά Κυριαρχία του Λαού. Στην καλύτερη περίπτωση, επρόκειτο για τη διαμόρφωση μιας ολιγαρχίας που μπορεί να αποκτήσει αρκετή νομιμότητα ώστε να παρουσιάζει τις πρακτικές της ως μια μορφή Κυριαρχίας στο Όνομα του Λαού. Με αυτή την έννοια, η δημοκρατία (ως σύστημα βασισμένο στην ισηγορία) σχεδιάστηκε εκτός ‘συστήματος’ απ’ την αρχή του ‘Δυτικού’ ή ‘Ελεύθερου’ Κόσμου.


Εάν τα παραπάνω ισχύουν, οι τεχνολογικοί νεωτερισμοί που διευκολύνουν την επικοινωνία χωρίς κόστος στο ανά τον κόσμο Διαδίκτυο δεν μπορούν να δημιουργήσουν τίποτα άλλο εκτός από μια νέα προοπτική επιλογών που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής.


3. Οι πολιτικές μέσω πλατφόρμων συνεργασίας ως καταφύγιο από τη δημοκρατία


Η Wikipedia (η εγκυκλοπαίδεια που διαμορφώθηκε από εκατομμύρια που προσφέρουν ελεύθερες εισόδους μέσω της γνωστής τεχνολογίας wiki) είναι πράγματι μια συναρπαστική εμπειρία. Για έναν πολιτικό οικονομολόγο, μοιάζει σαν ένας αξιοπερίεργος νέος μηχανισμός για την παραγωγή ‘τάξης’.


Η μεγαλύτερη δημόσια συζήτηση του 20ού αιώνα ήταν η γνωστή αντιδικία μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς για το εάν η ‘τάξη’ δημιουργείται καλύτερα μέσω της αγοράς ή μέσω κάποιου κεντρικού σχεδιασμού. Για τους υπέρμαχους της ελεύθερης αγοράς ο μηχανισμός των τιμών είναι ανώτερος κάθε μηχανισμού που εκπορεύεται από το κέντρο ‘έτσι ώστε τα πράγματα να γίνονται’. Οι υπέρμαχοι της κρατικής παρέμβασης ή κάποιας μορφής συλλογικής μεσολάβησης ανταπαντούν ότι ενώ οι αγορές δημιουργούν μια μορφή ‘αυθόρμητης τάξης’ μέσω της λειτουργίας του συστήματος τιμών, τα αποτελέσματα χαρακτηρίζονται από ανισότητες και αναποτελεσματικότητες (π.χ. χρόνια εκμετάλλευση, αύξηση της ανεργίας και μειωμένες επενδύσεις) που μπορούν να εξαλειφθούν μόνο μέσω συλλογικής ή κρατικής δράσης.


Η Wikipedia είναι ένα ‘προϊόν’ του 21ου αιώνα που παρήγαγαν εκατομμύρια. Η παραγωγή της δημιουργεί σύγχυση και στα δυο ιδεολογικά αντίθετα στρατόπεδα του περασμένου αιώνα. Μολονότι δεν υπάρχει κεντρικός σχεδιασμός που να ενέχεται στη δημιουργία της (εκτός από τη διαμόρφωση της αρχικής ιστοσελίδας) και οι συμμετέχοντες προσθέτουν, αφαιρούν ή τροποποιούν τις εισόδους ελεύθερα, οι τιμές δεν παίζουν κανένα ρόλο στη ρύθμιση όλης αυτής της μαζικής ασυντόνιστης δραστηριότητας (3) .


Πέρα από το ερώτημα πόσο έγκυρη είναι η Wikipedia (σε σχέση με κάποιες συμβατικές εγκυκλοπαίδειες), ένα άλλο καίριο ερώτημα που προκύπτει αφορά την πιθανή χρήση του wiki στο πλαίσιο της αναζωογόνησης της δημοκρατικής πολιτικής: Μπορεί η διαδικασία που μας έφερε την Wikipedia να εξελιχθεί έτσι ώστε να καλλιεργήσει το έδαφος για να υπάρξει ισηγορία στις κοινωνίες μας;


Οι ενθουσιώδεις απαντούν θετικά, τονίζοντας τη δυνατότητα του wiki να δίνει ισότιμο λόγο σε όλους τους (ανώνυμους) επισκέπτες. Αυτό, πράγματι, ισχύει. Εάν το wiki επρόκειτο να χρησιμοποιηθεί, ας πούμε, για το προσχέδιο ενός νόμου, οποιοσδήποτε διαθέτει ηλεκτρονικό υπολογιστή συνδεδεμένο με το διαδίκτυο έχει ακριβώς την ίδια δυνατότητα να συνεισφέρει. Υπάρχει, ωστόσο, μια ισχυρή αιτία για την οποία είναι απίθανο να υπάρξει ισηγορία:


Σε κάθε ηλεκτρονική συνεργατική κοινότητα η δύναμη επιρροής στο τελικό αποτέλεσμα παραμένει σε αυτούς που είναι περισσότερο αποφασισμένοι να αποκλείσουν τους άλλους. Για παράδειγμα, γνωρίζουμε ότι, κατά το γράψιμο της Wikipedia, προέκυψαν μνημειώδεις αντιδικίες ανάμεσα στους πιο παθιασμένους από τους συμμετέχοντες που για αμέτρητες ώρες έσβηναν και επιμελούνταν τις εισόδους των άλλων. Όταν το wiki θα περάσει σε άλλες σφαίρες όπου διακυβεύονται πολύ περισσότερα από την είσοδο σε μια εγκυκλοπαίδεια, όπως π.χ. το προσχέδιο για τους περιβαλλοντολογικούς ελέγχους στις εταιρίες πετρελαίων, η δυνατότητα ισηγορίας θα πάψει να υπάρχει εντός δευτερολέπτου.


Συμπέρασμα


Το wiki είναι λαμπρό εργαλείο για εκείνους που επιθυμούν να συνεργαστούν. Είναι επίσης, δυστυχώς, ένας φρικτός τρόπος για την οργάνωση μιας δημόσιας συζήτησης στο πλαίσιο συγκρούσεων για υλικά συμφέροντα. Για όσο διάστημα οι κοινωνίες μας θα χαρακτηρίζονται από τον ολοσχερή διαχωρισμό μεταξύ πολιτικής και οικονομικής σφαίρας, κρατώντας τα ίσα δικαιώματα για την πρώτη και επιτρέποντας στη δεύτερη μια αυξανόμενη ανισότητα στη χορήγηση δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, το wiki (ειδικότερα, και η ηλεκτρονική δημοκρατία γενικότερα) δεν μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στον εκπολιτισμό τους.


Το wiki μπορεί να βοηθήσει τη δημοκρατία μόνο αν χρησιμοποιηθεί στο πλαίσιο ενός ευρύτερου πολιτικού προγράμματος για τον επανασχεδιασμό των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, έτσι ώστε να καταστεί δυνατός ένας κόσμος όπου οι άνθρωποι θα σχηματίζουν μονάδες παραγωγής που θα δημιουργούν και θα διανέμουν αξία με συμμετοχικό τρόπο, έτσι ώστε κανείς να μην απασχολεί άλλους, όλοι να συνεισφέρουν με εργασία και ιδέες, και ο καθένας να ανταμείβεται ανάλογα με τη συνεισφορά του αλλά και τις ανάγκες του.


Μέχρι τότε, το μόνο που το wiki μπορεί να επιτύχει είναι, στην καλύτερη περίπτωση, ενδιαφέροντα πειράματα αυθόρμητης τάξης χωρίς αντίτιμο (όπως η Wikipedia) και στη χειρότερη περίπτωση έναν ηλεκτρονικό όχλο που θα απέχει από ένα ηλεκτρονικό δήμο όσο ο Τζένγκις Χαν από έναν σύγχρονο κριτικό των εθνικιστικών διαχωρισμών.

——————————————————————————–


(1) Από αυτή την οπτική, η αθηναϊκή κοινωνία παρά την ύπαρξη μιας μακριάς λίστας απωθητικών χαρακτηριστικών (την ειδεχθή μεταχείρηση των γυναικών, την εξάρτησή της από την κτηνώδη εκμετάλλευση των σκλάβων), παρήγαγε μία αυθεντική δημοκρατία, η οποία ίσως δεν έχει επιτευχθεί ξανά από τότε.

(2) Ο εξοστρακισμός ήταν πράγματι ένα μέσο προάσπισης της ισηγορίας από τον ασύμμετρο καταμερισμό ρητορικής ικανότητας.


(3) Αυτό βέβαια γίνεται δυνατό μέσω της απουσίας χρηματικού κόστους για όλη την εργασία πoυ απαιτείται για την ανάπτυξη όλων των λημμάτων της Wikipedia.

 

http://www.re-public.gr/?p=150

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: