βιβλιοπωλείο "χωρίς όνομα"

Ηλεκτρονικός χώρος ενημέρωσης και σχολιασμού

Posts Tagged ‘ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ’

HANS MORGENTHAU:Επιστήμη και Πολιτική της Ισχύος

Posted by βιβλιοπωλείο "χωρίς όνομα" στο 17 Μαΐου 2011

 

HANS MORGENTHAU:Επιστήμη και Πολιτική της Ισχύος

Το βιβλίο του HANS MORGENTHAU , «Επιστήμη και Πολιτική της Ισχύος» (σελ. 252) , που κυκλοφόρησε το 2011 , σε μετάφραση και επίμετρο του πανεπιστημιακού Πάνου Τσακαλογιάννη , από τις εκδόσεις Τουρίκη, αποτελεί , ένα κλασσικό έργο για την ανάλυση και των διακρατικών σχέσεων , που ξετινάζει με μεθοδικό και συστηματικό τρόπο , όλη την φιλελεύθερη επιχειρηματολογία. Γερμανοεβραίος , αναγκάστηκε το 1937 να μεταναστεύσει στις ΗΠΑ και να διδάξει εκεί σε διάφορα Πανεπιστήμια. Δεδομένου ότι η πλειονότητα του πολιτικού συστήματος , οι διαμορφωτές της κοινής γνώμης , οι κύριοι συντελεστές της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής κυριαρχούνται από τις φιλελεύθερες ιδεοληψίες και αντιγράφουν τα πλέον αφελή και συνεχώς διαψευδόμενα επιχειρήματα του Πόππερ ή του Χάγιεκ ή του Μίζες – όπως ότι το εμπόριο θα αντικαταστήσει τον πόλεμο ή ότι ο πιθανολογούμενος εξευρωπαϊσμός της Τουρκίας θα την εξημερώσει και θα την οδηγήσει να εγκαταλείψει τις γεωπολιτικές της φιλοδοξίες – , η προσεκτική μελέτη του παραπάνω έργου είναι παραπάνω από αναγκαία και χρήσιμη.
Ο H. MORGENTHAU είχε επηρεαστεί από την Σχολή της Φρανκφούρτης, ενώ οι σχέσεις αλληλοεκτίμησης, που είχε με τον Κ.Σμίτ, διακόπηκαν όταν ο τελευταίος συμπορεύτηκε, με το ναζιστικό κόμμα. Η σκέψη του ξεκινά από το ερώτημα , γιατί οι φιλελεύθερες δημοκρατίες ήταν ανίκανες να αντιμετωπίσουν τον ναζισμό .Τι έφταιξε στην θεωρία και στην πρακτική του ώστε δεν μπόρεσαν να δουν τον κίνδυνο , που συνιστούσε η άνοδος του . Η κριτική , που αναπτύσσει στον εργαλειακό διαφωτισμό , όπως τονίζει και ο μεταφραστής , είναι ίδιας υφής με αυτή των Αντόρνο- Χορκχάϊμερ , θεωρώντας ότι ο «Διαφωτισμός ήταν εξαρχής δομημένος σε λάθος βάσεις»(σελ. 225).Οι σημαντικότερες όμως επιρροές , που δέχθηκε , προέρχονται από το έργο του Μ.Βέμπερ.
Επικρίνει την προσπάθεια απομείωσης της πολιτικής με την προσπάθεια η λήψη πολιτικών αποφάσεων να αντικατασταθεί από την επιστημονική επίλυση και «ο πολιτικός από τον «ειδικό» , ο πολιτικός ηγέτης από τη «δεξαμενή σκέψης » , ο νομοθέτης από τον «νομικό μηχανικό». Η τεχνική αποδοτικότητα της επαγγελματικής επιχείρησης ανάγεται σε μέτρο σύγκρισης για την αξιολόγηση των κυβερνητικών δραστηριοτήτων , η «διοίκηση επιχειρήσεων » σε ιδεώδες για τη βελτίωση της κυβερνητικής μηχανής. Ακόμα και η επανάσταση μετατρέπεται σε «επιστήμη» και ο επαναστατικός ηγέτης σε «μηχανικό της επανάστασης».Από την εποχή του Μπένθαμ ο αγγλικός φιλελευθερισμός αντιμετωπίζει τη νομοθεσία ως εφαρμοσμένη επιστήμη».(σελ. 38,39).Υποτίθεται ότι η ανταλλαγή επιχειρημάτων , όπως και η αντικατάσταση της δίψας για εξουσία από τον νηφάλιο επιστημονικό λόγο ,θα διαδεχόταν τις πολιτικές συγκρούσεις και την ίδια την πολιτική. Βεβαίως η εξέλιξη της ιστορίας δείχνει ότι μας επιφυλάσσει εκπλήξεις , ώστε να διαψεύδει κάθε προκατασκευασμένο ορθολογικό μοντέλο , όπως και της φιλελεύθερης προέλευσης ταύτιση του πολιτικού , του επιστημονικού και του ηθικού (σελ.45).Δυστυχώς αυτοί που συμμερίζονται την φιλελεύθερη σκέψη «ποτέ δεν μαθαίνουν από τις αποτυχίες τους. Διακατέχονται από μια αδιόρθωτη τάση να εμμένουν στις παραδοχές τους και να υφίστανται διαδοχικές ήττες από τα βιώματά τους με βάση τα δεδομένα που τις διαψεύδουν .Οι αποτυχίες , αντί να τους ενθαρρύνουν να αναθεωρούν θεωρία και πρακτική υπό το φως των εμπειριών τους , γίνονται αφορμή για νέες προσπάθειες με τις ίδιες κατά βάση μεθόδους » .(σελ.46).
Κατά τον συγγραφέα ο φιλελευθερισμός έκανε το ιστορικό λάθος να ταυτίσει την ευγενή άμιλλα για την διεύθυνση των ανθρώπινων πραγμάτων με την πολιτική κυριαρχία της αριστοκρατίας πάνω στις μεσαίες τάξεις. Έτσι γενίκευσε μια συμπεριφορά προσδιορισμένη χρονικά και τοπικά. Προχώρησε μάλιστα ακόμη περισσότερο αρνούμενος την πολιτική. Βεβαίως με την άνοδο τους , οι αστικές τάξεις συγκρότησαν « ένα σύστημα έμμεσης κυριαρχίας , το οποίο αντικατέστησε το στρατιωτικό σύστημα της γυμνής βίας με τις αόρατες αλυσίδες της οικονομικής εξάρτησης. Αυτές απέκρυπταν την ύπαρξη σχέσεων ισχύος πίσω από ένα δίκτυο φαινομενικά εξισωτικές διατάξεις» (σελ .54).Σε διακρατικό επίπεδο, σύμφωνα με τον συγγραφέα, ο φιλελευθερισμός θεωρεί ότι αντικαθιστά τον πόλεμο με το εμπόριο , ενώ ο διάλογος και η ανταλλαγή επιχειρημάτων μεταξύ λογικών ανθρώπων θα θέσει τέλος στις συγκρούσεις και στις σχέσεις ισχύος .Το λάθος αυτό , που είναι υπεύθυνο για την χάραξη ατελέσφορων πολιτικών οφείλεται σε δύο λόγους . Πρώτα ότι αγνοεί ότι « η απουσία οργανωμένης βίας για μεγάλα ιστορικά διαστήματα αποτελεί , τόσο στις εσωτερικές όσο και στις διεθνείς σχέσεις , την εξαίρεση μάλλον παρά τον κανόνα. »(σελ. 56).Δεύτερος λόγος είναι ότι « οι φιλελεύθεροι δεν έχουν επίγνωση αυτής της θεμελιώδους διαφοράς μεταξύ εσωτερικής και διεθνούς πολιτικής στην εποχή του φιλελευθερισμού .Συγχέουν την οριστικότητα της διάκρισης μεταξύ πολέμου και ειρήνης (που ολοένα αυξάνεται ) με μια γενική εξέλιξη προς την ειρήνη και την απομάκρυνση από τον πόλεμο. Εξαπατημένοι από τη φαινομενική ομοιότητα μεταξύ διεθνούς και εσωτερικής ειρήνης στη διάρκεια ανόδου του φιλελευθερισμού , και μεταφέροντας την εσωτερική τους εμπειρία στη διεθνή σκηνή, εξισώνουν τη διάκριση μεταξύ πολέμου και ειρήνης με εκείνη μεταξύ απολυταρχικής βίας και φιλελεύθερου ορθολογισμού. Με αυτό τον τρόπο ο φιλελευθερισμός απέσπασε τις συγκεκριμένες τεχνικές που είχε αναπτύξει σαν όργανα για την κυριαρχία τους στην εσωτερική πολιτική ( π.χ. νομικές εγγυήσεις , δικαστικό σύστημα , οικονομικές διαδικασίες ) από το πολιτικό τους υπόστρωμα και τις μετέτρεψε σε αυθύπαρκτες έννοιες , αποκομμένες από τις αρχικές τους πολιτικές λειτουργίες , στη διεθνή σφαίρα». (σελ. 57).Βεβαίως το γεγονός ότι το νεώτερο κράτος ταυτίζεται με το μονοπώλιο της βίας , αυτό δεν σημαίνει ότι έχει αναγκαστικά εξοβελιστεί κάθε μορφή βίας , πόσο μάλλον δε στις διεθνείς και στις διακρατικές σχέσεις όπου οι σχέσεις ισχύος , εξακολουθούν να παίζουν τον κύριο ρόλο.
Φυσικά οι φιλελεύθεροι δεν είναι κατά κάθε πολέμου .Πάντα υπάρχουν κάποιοι «δίκαιοι πόλεμοι» ,τους οποίους αποδέχονται. Όμως η πίστη τους , ότι η οργάνωση της διεθνούς κοινωνίας σε εθνικά κράτη , με δημοκρατικό χαρακτήρα, θα ήταν αρκετή για να εξαλείψει όλους τους λόγους πολεμικών συγκρούσεων, δεν ήταν μόνο φρούδα , αλλά και επικίνδυνη , διότι «φάνηκαν ανίκανοι , πνευματικά και ηθικά , να αντισταθούν στη γερμανική επεκτατικότητα για όσο διάστημα αυτή παρουσιαζόταν δικαιολογημένη ( όπως στην περίπτωση της Αυστρίας και της Σουδητίας ) από την απαράβατη αρχή της εθνικής ενοποίησης » (σελ.61).Ο εκδημοκρατισμός βέβαια τελικά δεν εμπόδισε τις δυτικές κοινωνίες να εξαπολύουν πόλεμους και να επεμβαίνουν στρατιωτικά εκτός των συνόρων τους . Διότι η εξωτερική πολιτική πειθαρχεί σε γεωπολιτικές και οικονομικές αναγκαιότητες , που δεν αλλάζουν με την αλλαγή των πολιτικών καθεστώτων: « Οι βασικές συνιστώσες της εξωτερικής πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων έχουν αντέξει όλες τις αλλαγές της μορφής διακυβέρνησης τους και της εσωτερικής πολιτικής τους. Η Γαλλία , η Μεγάλη Βρετανία και η Ρωσία τα τελευταία διακόσια χρόνια αποτελούν απόδειξη γι’ αυτό. Η συνέχεια στις εξωτερικές σχέσεις δεν είναι ζήτημα επιλογής αλλά ανάγκης. Καθορίζεται από τη γεωγραφία , τον εθνικό χαρακτήρα , την παράδοση και την επικρατούσα κατανομή ισχύος , παράγοντες που καμιά κυβέρνηση δεν μπορεί να ελέγξει και μπορεί να τους αγνοήσει μόνο αν το επιλέξει , αλλά διακινδυνεύοντας σοβαρά την αποτυχία. Συνεπώς το ζήτημα του πολέμου και της ειρήνης αποφασίζεται σε συνάρτηση με αυτούς τους μόνιμους παράγοντες , ανεξάρτητα από τη μορφή διακυβέρνησης με την οποία τυχαίνει να διαβιεί ένα έθνος και των εσωτερικών πολιτικών που συμβαίνει να ακολουθεί σε μια ιστορική στιγμή .Τα έθνη είναι «ειρηνόφιλα» κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες και πολεμοχαρή κάτω από άλλες , και δεν είναι η μορφή της διακυβέρνησης ή της εσωτερικής πολιτικής που καθορίζουν το ένα ή το άλλο.»(σελ. 69) .
Ο H.MORGENTHAU συμπεραίνει ότι η δημιουργία εθνικών κρατών , στην οποία αρχικά συνέβαλε και ο φιλελευθερισμός, όπως και ο δημοκρατικός εθνικισμός , ακύρωσε την σημασία μηχανισμών όπως το ελεύθερο εμπόριο, το διεθνές δίκαιο , τους διεθνείς οργανισμούς «δια μέσου των οποίων πάσχιζε ο φιλελευθερισμός να διασφαλίσει τη διεθνή ειρήνη »(σελ.70).Σημειώνει δε « η ιδέα ότι ένα έθνος θα μπορούσε να κηρύξει τον πόλεμο σε ένα άλλο για να προλάβει μια επίθεση από αυτό ποτέ δεν έγινε αποδεκτή από τη φιλελεύθερη θεωρία και πρακτική»(σελ. 71).Θυμίζουμε τι αντιδράσεις προκάλεσε – σε ένα μέρος των ανενημέρωτων δημοσιογράφων – η άποψη του Π.Κονδύλη ότι σε περίπτωση βέβαιης τουρκικής επίθεσης , η χώρα μας θα έπρεπε πρώτη να πλήξει τις βασικές τουρκικές δυνάμεις , όπως την αεροπορία , για να έχει πιθανότητες να μην ηττηθεί στην επικείμενη σύγκρουση . Βεβαίως , όπως αποδεικνύει η συμπεριφορά κρατών όπως οι ΗΠΑ και το Ισραήλ , ποτέ δεν δίστασαν να κάνουν το πρώτο κτύπημα , ακυρώνοντας στην πράξη το φιλελεύθερο δόγμα το οποίο κατά τα άλλα διακηρύσσουν στις ιδεολογικές τους διακηρύξεις.
Στην συνέχεια ο MORGENTHAU αναιρεί όλα τα φιλελεύθερα ιδεολογήματα και δείχνει ότι βρίσκονται σε ασυμφιλίωτη διάσταση με την πραγματικότητα και την εμπειρία .Τα περιγράφει ως εξής «Στο φιλελευθερισμό του 19ου αιώνα αυτό το στοιχείο εναρμόνισης υπόκειται στον απόλυτο εξορθολογισμό .Όλες οι συγκρούσεις μεταξύ εθνών θεωρούνται ότι επιδέχονται ορθολογικές λύσεις είτε με συμβιβασμό είτε με επιδιαιτησία. Όλοι οι άνθρωποι είναι κάτοχοι του ορθού λόγου και θα πρέπει αργά ή γρήγορα να συναντηθούν στο κοινό πεδίο της λογικής και να ανακαλύψουν ότι οι συγκρούσεις είναι φαινομενικές παρά πραγματικές και ότι θα μπορούσαν όλες τους να διαλυθούν με μια απλή ορθολογική συνταγή αποδεκτή από όλους. Αν όλα τα έθνη σε όλους τους καιρούς αποκτούσαν συναίσθηση των πραγματικών τους συμφερόντων , θα διαπίστωναν ότι τα συμφέροντα τους ουσιαστικά ταυτίζονται , ότι αυτό που είναι ωφέλιμο για μια χώρα είναι κατ’ ανάγκη καλό για όλες τις υπόλοιπες , και ότι το μόνο που φταίει είναι η άγνοια και η πλάνη αλλά καμία ουσιαστική σύγκρουση δεν υπάρχει .»(σελ. 80).Το αποκορύφωμα των λανθασμένων φιλελεύθερων ερμηνειών είναι ότι «Το εμπόριο είναι που καθιστά τον πόλεμο απαρχαιωμένο , ενισχύοντας και πολλαπλασιάζοντας τα ιδιωτικά συμφέροντα που βρίσκονται σε φυσική αντίθεση με αυτόν»(σελ.83).Πριν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο το εμπόριο ανάμεσα στις ευρωπαϊκές χώρες είχε φτάσει σε πρωτοφανή ύψη. Το γεγονός αυτό δεν εμπόδισε , αυτές τις δυνάμεις να εμπλακούν σε μια φοβερή σύγκρουση. Παρόμοια ιδεολογήματα θεωρούν ότι η ανάπτυξη του εμπορίου ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία θα απομακρύνει την προοπτική πολέμου και θα τις βοηθήσει να επιλύσουν ειρηνικά τα μεταξύ τους προβλήματα. Ας ελπίσουμε ότι τέτοιες προσπάθειες δεν θα διαψευσθούν με τον ίδιο δραματικό τρόπο που διαψεύσθηκαν σε άλλες περιπτώσεις.
Ο MORGENTHAU θεωρεί ότι η ενοποίηση του κόσμου από τεχνολογική άποψη δεν συνεπάγεται ότι θα ενοποιηθεί πολιτικά. Αντίθετα «σε καμιά άλλη εποχή αυτής της ιστορικής περιόδου δεν υπήρξε ο Δυτικός κόσμος τόσο διαιρεμένος ηθικά και πολιτικά απ’ ότι σήμερα».(σελ. 88).Παρόμοια υπερβολικά αισιόδοξες αποδεικνύονται οι σκέψεις ότι η επιστήμη θα μπορέσει να ενοποιήσει τον κόσμο. Κάθε πολιτικός , που ενδιαφέρεται να αντιμετωπίσει την απτή πραγματικότητα θα πρέπει να σκέπτεται οι αποφάσεις του τι συσχετισμούς ισχύος δημιουργεί .Ώστε «Η επιστημονική εποχή στο πεδίο των διεθνών σχέσεων παρήγαγε σαν αναπόφευκτο αποτέλεσμα την υποκατάσταση της πολιτικής αξιολόγησης από τα επιστημονικά πρότυπα και συνετέλεσε μακροπρόθεσμα στην πλήρη αχρήστευση της ικανότητας για ανάληψη ευφυών πολιτικών αποφάσεων. Η ισχύς , όσο περιορισμένη και προσδιορισμένη κι αν είναι , αποτελεί την αξία που η διεθνής πολιτική αναγνωρίζει ως την κυρίαρχη. Συνεπώς ο έλεγχος στον οποίο θα πρέπει να υποβάλλονται οι πολιτικές αποφάσεις στη διεθνή σφαίρα , έχει να κάνει με το βαθμό στον οποίο οι αποφάσεις αυτές επηρεάζουν την κατανομή ισχύος στο διεθνές επίπεδο. Το ερώτημα που έθεταν ο Ρισελιέ , ο Χάμιλτον (και στον ίδιο βαθμό και ο Τζέφερσον ) ή ο Ντισραέλι , προτού αναλάβουν οποιαδήποτε πρωτοβουλία στη διεθνή σκηνή, ήταν το εξής :Αυτή η απόφαση αυξάνει ή μειώνει την ισχύ του ενός ή του άλλου κράτους ».(σελ. 99).
Συνεπώς τα πολιτικά προβλήματα δεν είναι ζήτημα γνώσεως , που όταν με την χρήση της επιστήμης τα κατανοήσουμε θα μπορέσουμε αυτόματα και να τα λύσουμε. Το λάθος προέρχεται από το μείγμα φιλελευθερισμού και του ορθολογισμού. Βεβαίως ως τέτοιος δεν νοείται η ψυχρή γνώση της πραγματικότητας και η χρήση των αναγκαίων μέσων για την επίτευξη του τιθέμενου σκοπού , αλλά η φιλοδοξία ότι τα πολιτικά προβλήματα μπορούν να λυθούν με την επιστήμη ή να μετατραπούν από πολιτικά σε επιστημονικά θέματα: «Πώς κατόρθωσε το σύγχρονο πνεύμα να καταστήσει την πίστη στις απόλυτες δυνάμεις της επιστήμης κινητήρια ιδέα της εξωτερικής πολιτικής ;Και σ’ αυτή την περίπτωση η απάντηση βρίσκεται στις βασικές αφετηριακές θέσεις της ορθολογιστικής φιλοσοφίας , η οποία δίνει την εντύπωση ότι επαληθεύεται στις καθολικές της προπαραδοχές από την εμπειρία στις εσωτερικές υποθέσεις. Η νίκη του φιλελευθερισμού στον εσωτερικό τομέα οδήγησε σε μια ιδιόμορφη συρρίκνωση της πολιτικής και σε μια αντίστοιχη διεύρυνση της μη πολιτικής σφαίρας , έτσι ώστε η τελευταία , αφυδατωμένη από πολιτικό περιεχόμενο , να προσφέρεται για νηφάλια ορθολογική εξέταση »(σελ. 100).Η προσπάθεια το φιλελεύθερο εγχείρημα να μεταφερθεί από την εσωτερική στην διεθνή πολιτική αποκάλυψε πλήρως το αδιέξοδό του .Διότι «Στο διεθνές πεδίο η αναγωγή των πολιτικών προβλημάτων σε επιστημονικές προτάσεις δεν είναι ποτέ εφικτή , γιατί το πρόβλημα της κατανομής της ισχύος είναι συνεχώς παρόν και μπορεί να λυθεί μόνο με πολιτικές αποφάσεις και όχι με επιστημονικά τεχνάσματα»(σελ.101).Ακόμη περισσότερο η φιλελεύθερη αντίληψη, ότι κάθε σύγκρουση μπορεί να λυθεί με τις διαπραγματεύσεις που οδηγούν σε συμβιβασμό , παραβλέπει το γεγονός ότι κάθε μεγάλη διαφορά μεταξύ των εθνών δεν λύνεται «στο «πάρε δώσε» του ορθολογικού συμβιβασμού , αλλά στη νίκη ή την ήττα στα πεδία των πολιτικών μαχών »(σελ. 105).Εξίσου αδιέξοδο είναι το νομικίστικο επιχείρημα , που θεωρεί ότι όπως τα δικαστήρια μπορούν να λύνουν τις διαφορές μεταξύ των ατόμων , έτσι και τα διεθνή δικαστήρια θα μπορούν να επιλύουν τα προβλήματα μεταξύ των κρατών. Τελικά όλα αυτά δεν είναι παρά αυταπάτες , που καταφεύγουν όσοι δεν είναι ικανοί να «αντεπεξέλθουν στις ηθικές και πνευματικές προκλήσεις της γνήσιας τέχνης της πολιτικής »(σελ.115).
Στην συνέχεια ο Morgenthau θα επιτεθεί στον ορθολογισμό. Όχι με αφετηρία τον ανορθολογισμό , αλλά με την πεποίθηση ότι εμποδίζει την αποτελεσματική πολιτική δράση μετατρέποντας κάθε πολιτικό σε επιστημονικό πρόβλημα , ενώ υποτιμά την ηθική όσο και την πολιτική διάσταση του ανθρώπου. Βεβαίως κάτι τέτοιο δεν είναι ευθύνη τόσο του ορθολογισμού , όσο του φιλελευθερισμού. Παρόλα αυτά οι επισημάνσεις ότι η πίστη στην επιστήμη συνέβαλλε στην απώθηση της γνώσης που μπορεί να προέλθει από τα πεδία της τέχνης ή της θρησκείας έχει την σημασίας της. Όπως είναι ορθή η επισήμανσή του ότι είναι λανθασμένο να μεταφέρουμε τις μεθόδους των φυσικών στις κοινωνικές επιστήμες , ή ότι τα πορίσματα της σύγχρονης επιστήμης (κβαντική θεωρία, πιθανοκρατία αντί αιτιοκρατίας ) απέχουν πολύ «από την ιδέα της φύσης ως ενσάρκωσης του ορθού λόγου»(σελ.122).Τελικά αποδέχεται ότι ο ορθός λόγος υπάρχει αλλά «διάσπαρτος και υποβασταζόμενος από το μη ορθολογικό – μια νησίδα επισφαλώς τοποθετημένη στα μέσα ενός ερεβώδους και ανταριασμένου ωκεανού».(σελ.137).Αλλά και «κοινωνικά χρήσιμος ορθός λόγος είναι ο κοινωνικά προσδιορισμένος ορθός λόγος. Οι κοινωνικές επιστήμες είναι επιστημονικές μόνο κάτω από συγκεκριμένες αφετηριακές προτάσεις , η οικουμενική αποδοχή των οποίων προϋποτίθεται μολονότι ποτέ δεν επιτυγχάνεται »(σελ. 152), ενώ πάντα παραμονεύει ο κίνδυνος του σχετικισμού , όπου ότι είναι λογικό για τον έναν είναι παράλογο για τον άλλο και « η ίδια η αλήθεια σχετικοποιείται ανάλογα με τα κοινωνικά συμφέροντα και τα συναισθήματα»(σελ.157).
Ο άνθρωπος έχει μια διπλή υπόσταση καθώς « είναι αντικείμενο πολιτικής κυριαρχίας και την ίδια στιγμή επιδιώκει να ασκήσει ο ίδιος πολιτική κυριαρχία στους υπόλοιπους. Η πλάτη του γέρνει κάτω από τον πολιτικό ζυγό , και όμως ,ενώ σκύβει από το βάρος , θέλει να ξέρει ότι , τουλάχιστον στη φαντασία του , υπάρχει κάποιος που αναλαμβάνει το ζυγό αυτό αντί για τον ίδιο. Ο άνθρωπος είναι θύμα της πολιτικής εξουσίας από αναγκαιότητα και πολιτικός αφέντης από φιλοδοξία. Αυτή η φιλοδοξία είναι που τον ωθεί να αποκρύπτει το γεγονός της πολιτικής του εξάρτησης και να της προσδίδει ηθική υπόσταση »(σελ.166).Η ανθρώπινη ύπαρξη κυριαρχείται από τραγικές αντιφάσεις και μόνο η συνειδητοποίηση του γεγονότος αυτού ,μπορεί να επιτρέψει στον άνθρωπο «να επιλέγει το μικρότερο κακό και να είναι όσο γίνεται πιο καλός σε έναν κακό κόσμο»(σελ. 186).Ο Morgenthau κλίνει προς την τραγική έννοια της ζωής ,δηλαδή ότι η ζωή είναι «μια ατέρμονη διαπάλη ,αντιθέσεων και συγκρούσεων , στοιχείων εγγενών στη φύση των πραγμάτων , τις οποίες το ανθρώπινο λογικό αδυνατεί να επιλύσει»(σελ.189).Μάλιστα δίχως «την αναγνώριση αυτών των τραγικών αντινομιών της ανθρώπινης ύπαρξης η συμβουλή του ορθού λόγου γίνεται συμβουλή του παράλογου»(σελ.192).
Το έργο του Morgenthau, μετά τον Θουκυδίδη ,μας υπενθυμίζει, την σημασία της ισχύος και ότι η προσπάθεια να μετατραπούν τα πολιτικά σε επιστημονικά προβλήματα είναι μια από τις κορυφαίες και πλέον επικίνδυνες πλευρές του φιλελευθερισμού , που περιφρονεί την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Μία πολιτική , που με συνέπεια ακολουθεί τα φιλελεύθερα δόγματα , είναι πολλαπλά επικίνδυνη δημιουργώντας μεγαλύτερο κακό από αυτό , που υποτίθεται σκόπευε να θεραπεύσει. Φυσικά μπορεί να διαπρέπει στον χώρο της ιδεολογίας , αλλά στον χώρο της πολιτικής δεν μπορεί να ληφθεί σοβαρά υπόψη . Το αν στην χώρα μας οι ιδεοληψίες του φιλελευθερισμού γνωρίζουν μεγάλη διάδοση και αποδοχή στους χώρους της πολιτικής εξουσίας , οφείλεται στο γεγονός ότι η τελευταία ικανοποιείται να κολυμπά ή σε μια θάλασσα νιρβάνας ή να αναζητεί εκείνη την ιδεολογία που δικαιολογεί την πολλαπλή της κηδεμονία από την Δύση και την Τουρκία.

 
Αναρτήθηκε από koutroulis_spyros

Posted in Βιβλία Νέες Κυκλοφορίες | Με ετικέτα: , | Leave a Comment »

Λιβύη: Ο βομβαρδισμός της … «διεθνούς κοινότητας»

Posted by βιβλιοπωλείο "χωρίς όνομα" στο 22 Μαρτίου 2011

 Παναγιώτης Ήφαιστος

Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων-Στρατηγικών Σπουδών,

Πανεπιστήμιο Πειραιώς http://www.ifestosedu.gr

 

Αν και μακάβρια τα γεγονότα της Λιβύης αποτελούν εν τούτοις «ευκαιρία» για να αποκρυσταλλωθούν ακριβείς εκτιμήσεις για το διεθνές σύστημα. Ο καθείς μπορεί να επιβεβαιώσει καθημερινά κατά την διάρκεια μιας κρίσεως όπως αυτή της Λιβύης τα αυτονόητα που συχνά λένε οι διεθνολόγοι της Θουκυδίδειας παράδοσης πλην πολλοί άνθρωποι νεφελοβατούν και τα λησμονούν τάχιστα αφήνοντας την πατρίδα τους να γίνει έρμαιο των θηρίων της διεθνούς πολιτικής:

i)        Παρά την αφελή και επικίνδυνα ασυνάρτητη παραφιλολογία της μεταψυχροπολεμικής εποχής για τον επερχόμενο παγκοσμιοποιημένο ανθόσπαρτο ενοποιημένο πλανήτη, το διεθνές σύστημα παραμένει εθνοκρατοκεντρικό. Η ειρήνη είναι συνάρτηση της ισορροπίας δυνάμεων και συμφερόντων και της αποτροπής των απειλών. Σε ζητήματα που αφορούν τον πόλεμο και τις ανακατανομές συμφερόντων, επιπλέον, οι διεθνείς θεσμοί είναι είτε αδρανείς είτε εξαρτημένες μεταβλητές της εκάστοτε δεσπόζουσας ηγεμονικής δύναμης.

ii)      Στο διεθνές σύστημα λόγω κατακερματισμένης εθνοκρατικής δομής και των εξ αυτής της πραγματικότητας εγγενώς ανταγωνιστικών εθνικών συμφερόντων, είναι ανέφικτο να υπάρξει μια νομιμοποιημένη πολιτική εξουσία λήψης αποφάσεων επί ζητημάτων ενδοκρατικής ή διακρατικής δικαιοσύνης και κατανομής συμφερόντων. Αυτή η νομοτέλεια προσδιορίζει και την συμπεριφορά των κυβερνήσεων.

iii)    Η απουσία διεθνούς εξουσίας και διεθνών κριτηρίων διανεμητικής δικαιοσύνης σημαίνει ότι στις διακρατικές σχέσεις κυριαρχούν τα διπλά κριτήρια, η υποκρισία, η εξαπάτηση και η κατάχρηση εξουσίας.

iv)    Βλάπτονται τα συμφέροντα όποιου δεν κατανοεί ότι οι διεθνείς θεσμοί δεν είναι θεσμοί διεθνούς δικαιοσύνης αλλά θεσμοί διεθνούς τάξης και ότι όταν τα συμφέροντα συγκρούονται και η τάξη αυτή διαταράσσεται για τους εμπλεκόμενους ισχύει η αρχή της αυτοβοήθειας. Στο διεθνές ανταγωνιστικό περιβάλλον, αν τα κράτη δεν μεριμνήσουν για την ασφάλειά τους, αργά ή γρήγορα θα έχουν την τύχη του κάθε Καντάφι τον οποίο σήμερα βομβαρδίζουν όσοι προχθές τον εναγκαλίζονταν με πάθος.

v)      Ο πόλεμος και τα τετελεσμένα λειτουργούν διανεμητικά βλάπτοντας όποιον δεν στηρίζει τα συμφέροντά του με επαρκή ισχύ. Μόνο γραφικοί δακρύβρεκτοι ιεραπόστολοι δεν μπορούν να κατανοήσουν τον ρόλο του πολέμου στο ιστορικό γίγνεσθαι, μας υπενθύμισε ο Λένιν σε αναφορά με όσους δεν κατανοούν τον ρόλο του πολέμου και τον «κινητήριων ιδιοτήτων του». Αν για παράδειγμα οι Επαναστάτες της Αμερικανικής Επανάστασης αποτύγχαναν θα ήταν σήμερα γνωστοί ως κάποιοι γκάγκστερ του 18ου αιώνα. Αν η Σοβιετική Ένωση δεν κατέρρεε θα ήταν σήμερα για τον μισό πληθυσμό της γης ο ηθικός ηγεμονικός άξονας. Όσο ο Καντάφι ενοχλούσε ήταν τρομοκράτης, όσο ο Καντάφι έκανε συμβόλαια εξόρυξης ενέργειας ήταν φίλος, όταν τα συμφέροντα άλλαξαν ο Καντάφι έγινε ένας εγκληματικός εχθρός και το ίδιο ισχύει για κάθε ένα όπως θα δούμε να εξελίσσονται τα πράγματα στην ευρύτερη περιφέρειάς μας. Όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος διάβασε πως η ελληνική εκστρατεία στη Μικρά Ασία ήταν λάθος ειρωνικά είπε πως «κάθε εγχείρημα που δεν στέφεται με επιτυχία είναι λάθος».

vi)    Όσο υπάρχουν πολλά κράτη, όσο δεν υπάρχει παγκόσμια κοινωνία (δηλαδή για πάντα) και όσο αίτια πολέμου όπως η άνιση ανάπτυξη και οι ηγεμονικές στάσεις διαιωνίζονται, θα ισχύει η Θουκυδίδεια νομοτέλεια: Σε ένα τέτοιο σύστημα «δίκαιο υπάρχει όταν υπάρχει ίση δύναμη και όταν αυτό δεν ισχύει ο ισχυρός επιβάλλει ότι του επιτρέπει η δύναμή του και ο αδύναμος υποχωρεί και προσαρμόζεται». Ακόμη, ότι: «όσοι είναι ελεύθεροι το χρωστούν στην δύναμή τους».

vii)  Για όσους βιάστηκαν να μιλήσουν για «διεθνή κοινότητα» που συγκροτεί νομιμοποιημένες αρμοδιότητες διεθνών διανεμητικών προεκτάσεων ας παρακολουθήσουν προσεκτικά τις κυμάνσεις των εμπλεκομένων που επιτίθενται κατά της Λιβύης στο όνομα ενός κατά τα άλλα αμφίσημου και επεισοδιακού ψηφίσματος του Συμβουλίου Ασφαλείας. Θα προσέξουν ότι οι συμπεριφορές προσδιορίζονται όχι από κάποιο υψηλό παγκόσμιο σκοπό αλλά από ιδιοτελή δικά τους συμφέροντα, από τις επιθυμίες τους να διαδραματίσουν τον ένα ή άλλο ρόλο στην διεθνή πολιτική και από τους φόβους τους και τα διλήμματα ασφαλείας στην περίπτωση που άλλα κράτη πρωτοστατήσουν αυξάνοντάς έτσι την δύναμή τους.

viii)            Τα κράτη λειτουργούν ορθολογιστικά, δηλαδή είναι ευαίσθητα στην πλάστιγγα όπου στον ένα δίσκο είναι το όφελος και στο άλλο οι ζημιές εναλλακτικών στάσεων και συμπεριφορών. Η επίθεση κατά της Λιβύης εκτελέστηκε όταν τους δόθηκε ευκαιρία λόγω πρωτίστως εσωτερικής αστάθειας και δευτερευόντως λόγω ατολμίας άλλων δυνάμεων. Στις στάσεις και συμπεριφορές τους, επίσης, υποδηλώνεται πως ενώ για τη Λιβύη που βομβαρδίζεται οι προεκτάσεις είναι βαθύτατες, οι αποφάσεις των κυβερνήσεων που ασκούν βία επηρεάζονται από ιδιοτελή προσωπικά και μικροκομματικά συμφέροντα. Στην Γαλλία, και λόγω πολιτικού αναστήματος των ηγετών, σωστά αναφέρθηκαν και τα υποβόσκοντα Ναπολεόντια σύνδρομα ιστορικά ασήμαντων ηγετίσκων.

ix)    Όταν ένας κράτος χάσει την συνοχή και την δύναμή του γίνεται βορά των άγριων θηρίων και η τύχη του εξαρτάται από τις ιδιοτελείς και καταχρηστικές στάσεις και συμπεριφορές τρίτων. Τα λάθη του βέβαια συντελούν σε αυτό, πλην τα πράγματα ανεξαρτήτως αξιολογικών κρίσεων για τα καθεστώτα των ισλαμικών ή άλλων κρατών, τα πράγματα στην διεθνή πολιτική ποτέ δεν είναι πάντα ευθύγραμμα: Κρίσεις όπως της Λιβύης, χθες (ή αύριο) της Αιγύπτου, προχθές του Ιράκ, μεθαύριο της Συρίας ή της Σαουδικής Αραβίας, και τα λοιπά, έχουν ιστορική ουρά. Η ιστορία καταμαρτυρεί αναρίθμητα διαίρει και βασίλευε, γιγαντιαίες καταχρηστικές ανακατανομές πόρων για τις οποίες ευθύνονται όσοι τώρα υπόκεινται τους βομβαρδισμούς και αναρίθμητες εναλλαγές «εχθρών» και «φίλων» ανάλογα και αντίστοιχα με τις ανάγκες αυτοσυντήρησης και διεύρυνσης της ισχύος.

x)      Κύριο νόμισμα των διεθνών σχέσεων, μας λέει ο μέγας Kenneth Waltz (http://www.ifestosedu.gr/54waltzduo.htm), είναι η ισχύς και κύριος σκοπός των κρατών η κατοχύρωση της ασφάλειάς τους, δηλαδή η επιβίωση, η διατήρηση της εδαφικής κυριαρχίας και της εθνικής ανεξαρτησίας ως του υπέρτατου και κοσμοθεωρητικά επικυρωμένου συμφέροντος. Υπέρτατου και κοσμοθεωρητικά επικυρωμένου καθότι οι θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου είναι πιο σοφές απ’ ότι οι καταχρηστικές ερμηνείες των ηγεμονικών κρατών και όσων διανοουμένων τα υπηρετούν. Υπευθυνότητα και ορθολογισμός, ακριβώς, απαιτεί προσεκτική και φειδωλή χρήση των όρων βαρβαρότητα, πολιτισμός και πολιτική. Πολιτική  ως πολιτισμός νοείται μόνο Αριστοτελικά στο πλαίσιο του πολιτειακού βίου όπου συγκροτείται κοινωνική ένωση και Πολιτικό γεγονός που παράγει κριτήρια δικαιοσύνης συμβατά με την ανθρωπολογική ετερότητα κάθε κοινωνικής οντότητας. Και στον Καταστατικό Χάρτη αυτό καταγράφηκε ρητά και σαφώς πως απαγορεύεται κάθε ενέργεια ή δράση που παρεμβαίνει στην εσωτερική δικαιοταξία (Κεφάλαιο Ι, άρθρο 2 παρά. 7).

 

Επειδή εδώ στην Ελλάδα τις δύο τελευταίες δεκαετίες πολλά λέχθηκαν για το τέλος της κυριαρχίας, για τους μη κυβερνητικούς δρώντες, για την «διεθνή κοινότητα» και για τα εθνικά συμφέροντα, απαιτείται να γραφτούν μερικά λόγια για τον «σκοπό» μιας διεθνούς επέμβασης.

Η διαφορά μεταξύ βαρβαρότητας και πολιτισμού είναι η διαφορά μεταξύ πολιτικά προσδιορισμένων σκοπών και σκοπών που προσδιορίζονται εκτός πολιτικής. Στις διεθνείς σχέσεις δεν υπάρχει νομιμοποιημένος πολιτικός σκοπός πέραν αυτών των ελάχιστων που τα ίδια κράτη συμφωνούν υπογράφοντας διάφορες συμβάσεις όπως οι Συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα εγκλήματα πολέμου. Οι υποχρεώσεις αυτές μπορούν μόνο να αποτελέσουν αντικείμενο νομικής διαδικασίας για όσους υπέγραψαν τις συμβάσεις και όχι στρατιωτικής όπως πολλοί πίστεψαν στην μεταψυχροπολεμική εποχή ξεχνώντας τα δύο μέτρα και δύο σταθμά, την εθνική ιδιοτέλεια, την αναπόδραστη κατάχρηση μιας υπερισχύουσας θέσης και το γεγονός ότι στον ΟΗΕ δεν συγκροτήθηκαν σταθεροί κανόνες έκτακτης ανάγκης καθολικής εφαρμογής.

Όπως ξεκάθαρα διαγράφεται ακόμη μια φορά την στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, στην διεθνή πολιτική δεν υπάρχει κάποιος πολιτικός φορέας κοινωνικοπολιτικά νομιμοποιημένης δεσμευτικής ερμηνείας των «δικαιωμάτων» και ελέγχου των πάντοτε αδηφάγων διαθέσεων των ηγεμονικών δυνάμεων σε περίπτωση καταχρηστικής άσκησης βίας εκ μέρους τους. Έτσι, στους διεθνείς θεσμούς όπου κυριαρχούν τα ηγεμονικά κράτη, ισχύει το ρηθέν «οι ελέφαντες είτε παλεύουν είτε κάνουν έρωτα υποφέρει το γρασίδι». Εδώ, δηλαδή, το γρασίδι είναι η λιβυκή κοινωνία που δεν συμμετείχε στις εναλλαγές εναγκαλισμών του Καντάφι με όλους τους άλλους.

Επειδή αυτά που εκτυλίσσονται μπροστά στα μάτια μας είναι εκπληκτικά πλην δυσδιάκριτα για μερικούς κατ’ επάγγελμα προπαγανδιστές,  συντομογραφικά παρατηρούμε ότι μια απόφαση στην οποία δεν συμμετείχαν όλοι για αποκλεισμό πτήσεων πάνω από την Λιβύη, εξελίχθηκε τάχιστα στην καλύτερη περίπτωση σε κωμικοτραγωδία και στην χειρότερη σε μια από τις μεγαλύτερες τραγωδίες των τελευταίων χρόνων. Ρώσοι και Κινέζοι, εκτιμώ, μάλλον σκόπιμα, στο πλαίσιο της γνωστής στρατηγικής «κατατριβής του αντίπαλου», αφήνουν τους δυτικούς να βυθιστούν στην άβυσσο των μεσανατολικών εξεγέρσεων και να εμπλακούν στις επερχόμενες ατέρμονες αντιπαλότητες όλων εναντίον όλων. Κανένα δεν πρέπει να ξενίζει πάντως, ο κυκεώνας που ακολούθησε το αμφιλεγόμενο ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας. Πριν καταλήξουν όπως έγινε και στο Ιράκ πριν λίγα χρόνια σε κάποιο διακανονισμό του ηγεμονικού πλιάτσικου των πλουτοπαραγωγικών πόρων, η πολυφωνία είναι εντυπωσιακή. Ακόμη και ο θολός σκοπός της επίμαχης απόφασης του Συμβουλίου Ασφαλείας και η σπασμωδική συναίνεση κάποιων περιδεών κρατών της Μέσης Ανατολής, μεταλλάσσονται διαρκώς.

Ο πονηρός τούρκος ΥΠΕΞ Αχμέτ Νταβούτογλου, εξάλλου, ο οποίος από καιρό στο βιβλίο του Εναλλακτικές Κοσμοθεωρίες πρόβλεψε την κυριαρχία της ισλαμικής κοσμοθεωρίας στα Μεσανατολικά κράτη όπου «οι κρατικές δομές δεν είναι συμβατές με τις υποκείμενες μουσουλμανικές κοινωνίες», αφού αρχικά υιοθέτησε την πετυχημένη συνταγή του «επιτήδειου ουδέτερου», στην συνέχεια ελίσσεται, παζαρεύει και επιχειρεί να παρουσιαστεί ξανά ως ο προστάτης όλων των μουσουλμάνων.

Η Ευρώπη όπως και το ΝΑΤΟ διαιρέθηκαν ξανά σε πρόθυμους, απρόθυμους και ουδέτερους. Ενώ κρινόταν η τύχη μιας χώρας και ενός λαού θόλωσαν τα σύνορα μεταξύ σκοπών, άσκησης βίας, ρόλου περιφερειακών οργανισμών και ρόλου των κρατών που εμπλέκονταν.Η ιδιοτέλεια εκδηλώθηκε σε όλο της το μεγαλείο και οι δράσεις θηριωδών κρατικών και ιδιωτικών φορέων θόλωσαν, εξίσου γρήγορα, τα σύνορα μεταξύ μιας γιγαντιαίας δράσης που αλλάζει την εσωτερική πολιτειακή δομή και μιας περιορισμένης δράσης που θα μπορούσε σύμφωνα με την απόφαση του ΟΗΕ να αφορά μόνο τις πτήσεις πάνω από την Λιβύη. Η τύχη ενός κράτους κρίνεται από ρευστούς και αμφίσημους σκοπούς, στάσεις και συμπεριφορές που αφορούν πρωτίστως τον ηγεμονικό ανταγωνισμό και κυρίως το πλιάτσικο των πλουτοπαραγωγικών πόρων.

Είναι χαρακτηριστικό πάντως ότι μετά το ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας δεν ήταν καθαρό ποιος ασκεί μαζική αεροπορική βία, ποιος είχε «νόμιμο» δικαίωμα να ασκήσει μια τέτοια μεγάλης έκτασης βία, ποιος παρανομούσε κατάφωρα, ποιος ελέγχει την κλιμάκωση της βίας και κυρίως τι παζάρια γίνονται στα παρασκήνια εις βάρος της άτυχης λιβυκής κοινωνίας. Η διγλωσσία και υποκρισία, εξίσου αναμενόμενα, βυσσοδομεί. Το αίμα μιας ακόμη κοινωνίας ρέει στους λαβύρινθους του θολού βασιλείου της «διεθνούς νομιμότητας» το νόημα της οποίας ροκανίζεται όποτε και όταν υπάρχει ανισορροπία δυνάμεων και όποτε μια κοινωνία δεν κατορθώνει να διασφαλίσει την εσωτερική συνοχή και τάξη. 

Για ακόμη μια φορά, ο πόλεμος στην Λιβύη ξεδιπλώνει την θηριώδη ανθρώπινη φύση και τον τρόπο που εκδηλώνεται όταν δεν ελέγχεται πολιτικά. Κάθε φορά που η ανθρώπινη φύση διαφεύγει τους κοινωνικοπολιτικούς ελέγχους στο εσωτερικό μιας πολιτείας, κάθε φορά που η κρυμμένη μέσα στα πανεπιστήμια διανοουμενίστικη θηριωδία μεταμφιέζει ηγεμονικά συμφέροντα με κοσμοπλαστικές ασυναρτησίες και κάθε φορά που η διακρατική θηριωδία δεν ελέγχεται με ισορροπία δυνάμεων, το αποτέλεσμα είναι να εξαπολύονται θηρία ανήμερα μπροστά στα οποία τα θεριά της ζούγκλας είναι μικρογραφία.

Το εθνοκράτος είναι ότι πιο πολύτιμο διαθέτει μια κοινωνία. Απαιτείται να είναι πάντοτε κοσμοθεωρητικά, ηθικά, πνευματικά και στρατιωτικά αταλάντευτα σιδερόφρακτο, ιδιαίτερα απέναντι σε αυτούς που το απειλούν. Έθνος, δημοκρατία και ελευθερία είναι οι κοσμοθεωρίες κάθε  λογικού και ορθολογιστή πολίτη κάθε κράτους. Για τους έλληνες αυτή είναι η μακραίωνη παράδοσή τους.

 

Αναρτημένο στο

http://infognomonpolitics.blogspot.com/2011/03/blog-post_7816.html#more

και http://www.ifestosedu.gr/103Xalara2011.htm

Υστερόγραφο

Ανάλυση για το ζήτημα της επέμβασης υπάρχει στα εξής δοκίμια:

Πολιτικές όψεις του διεθνούς συστήματος και των διεθνών θεσμών. http://www.ifestosedu.gr/12PolitikesOpseis.htm

Συλλογική Ασφάλεια, Διεθνές Δίκαιο και θανατηφόρες αιτιολογήσεις.

Μέσα μαζικής Καταστροφής

Διεθνής διακυβέρνηση, διεθνές σύστημα και ο ΟΗΕ http://www.ifestosedu.gr/35IRGovernance.htm

Κοινωνικοπολιτική δομή του κόσμου, διεθνής διακυβέρνηση και συλλογική ασφάλεια http://www.ifestosedu.gr/67CollectiveSecurity.htm

Για το βαθύτερο σκεπτικό της τουρκικής στρατηγικής στην Μέση Ανατολή:

Α.  Νταβούτογλου:  Στρατηγικό βάθος http://www.ifestosedu.gr/109%20Νταβούτογλου%20Στρατηγικό%20βάθος.htm

Α. Νταβούτογλου, Εναλλακτικές Κοσμοθεωρίες http://www.ifestosedu.gr/109ΝταβούτογλουΚοσμοθεωρίες.htm

Α. Νταβούτογλου, Στρατηγικό βάθος, πολιτική http://www.ifestosedu.gr/109ΣτρατηγικόβάθοςΠολιτική.htm

Posted in Μέση Ανατολή - Ανατολική Μεσόγειος - Βαλκάνια | Με ετικέτα: , | Leave a Comment »

 
Αρέσει σε %d bloggers: